Trung Quốc "vươn vòi" ra thế giới

Trung Quốc "vươn vòi" ra thế giới

Với dự trữ ngân sách khổng lồ, Trung Quốc đang mạnh tay đầu tư ra nước ngoài, từ những vùng đặc biệt nghèo khó của châu Á, châu Phi và Mỹ Latin - nơi từng cảm thấy bị phương Tây “bỏ rơi” - cho đến những nước Âu, Bắc Mỹ, lợi dụng cuộc khủng hoảng tài chính-kinh tế gần đây. Tuy nhiên, nhiều nước không còn sẵn sàng trải rộng thảm đỏ cho người Trung Quốc do một số vấn đề phát sinh.

“Xâm chiếm” nước nghèo

Lời cam kết không chính trị hóa các khoản trợ cấp và đầu tư bằng cách thêm vào những điều kiện rối rắm như cải thiện nhân quyền, dân chủ giống các nước phương Tây của Trung Quốc đã làm hài lòng nhiều chính phủ. Từ giữa năm 2003 đến 2008, đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của Trung Quốc tăng đột biến từ 75 triệu USD lên 5,5 tỷ USD tại châu Á. Trung Quốc nay là nhà đầu tư số một ở những nước trải rộng từ Sudan đến Campuchia. Từ năm 2005, các công ty Trung Quốc đã đầu tư gần 480 tỷ USD trên toàn thế giới, ¾ trong số đó đổ vào các nước đang phát triển. Bắc Kinh cũng đã vượt qua Ngân hàng Thế giới (WB) trở thành nhà cho vay lớn nhất hành tinh. Để đổi lại tài nguyên thiên nhiên cần cho cổ máy kinh tế, Bắc Kinh tiến hành một chiến dịch qui mô để lấy lòng nước ngoài bằng cách cấp ngân sách cho họ xây sân vận động, bệnh viện và các tòa nhà chính phủ. Bộ Ngoại giao Đông Timor được xây dựng nhờ sự hào phóng của người Trung Quốc, trong khi tòa nhà quốc hội dát cẩm thạch của Guinea-Bissau là một món quà của Bắc Kinh.

Trong cuốn “Quân đội thầm lặng của Trung Quốc”, các nhà báo Tây Ban Nha Juan Pablo Cardenal và Heriberto Araujo đã nêu ra mặt trái của “sự thần kỳ Trung Quốc” là nghèo đói, tham nhũng và bóc lột, các doanh nhân Trung Quốc hiếm khi cắn rứt vì lương tâm hoặc hậu quả. Các nhà báo đã bí mật đi tới nhiều nơi nghèo nàn và lạc hậu nhất thế giới, ở châu Phi, châu Á và Nam Mỹ. Ở đó, các nhà báo phát hiện ra cách thức các công ty Trung Quốc - được hỗ trợ bởi các ngân hàng quốc doanh với những nguồn lực không giới hạn – vơ vét dầu, khoáng sản, kim loại quý và gỗ để làm nhiên liệu cho sự thần kỳ kinh tế ở quê nhà, bỏ lại sau lưng những quốc gia đã bị chảy máu tài nguyên. Thủ thuật thông thường của Trung Quốc là đề nghị đổi tài nguyên lấy cơ sở hạ tầng, mà thực chất chỉ là một vài đường cao tốc, sân bóng đá quốc gia tuyệt đẹp để làm cảnh hay là những ngôi nhà thông minh dành cho các tầng lớp trên, trong lúc phần lớn người dân của các nước đó nghèo vẫn hoàn nghèo. Dưới chân dãy Himalaya, thông qua một thỏa thuận với chính quyền Myanmar, các ông chủ người Trung Quốc giật sập núi để khai thác ngọc bích cho ngành kinh doanh đồ trang sức. Cảnh tượng nơi đó thật kinh hoàng, cả trăm ngàn thanh niên suốt ngày đêm vùi đầu vào đất đá, mạo hiểm thân thể và sinh mạng trong lở đất và lũ lụt, để đổi lấy tiền công rẻ mạt, mà số tiền còm cõi đó cũng bị bóc lột lần nữa bằng thuốc phiện, heroin do chính các ông chủ Trung Quốc cung cấp. Nhưng khủng khiếp hơn trong dài hạn là ngọc bích đi thẳng sang Trung Quốc, không có nhà máy chế biến, không có ngành công nghiệp địa phương nào phát triển được từ nguồn của cải tự nhiên này. Và khi khai thác hết ngọc bích, các doanh nghiệp Trung Quốc sẽ bỏ đi, chỉ để lại hố sâu trên mặt đất và những cuộc sống đã bị hủy hoại. Điều tương tự cũng đang xảy ra với rừng của Myanmar, nơi gỗ bị khai thác triệt để, làm sàn gỗ ở các nhà máy tại Bắc Kinh và Thượng Hải, bán sang phần còn lại của thế giới, thu về giá trị gia tăng bao la.

Dù có thể tiền bạc của Bắc Kinh không đi cùng chính trị, vẫn có những xung đột về kinh tế. Những con đường, hầm mỏ và các loại hạ tầng khác hầu hết được xây dựng bằng “đội quân” nhân công xuất khẩu Trung Quốc, làm giảm lợi ích tài chính ròng ở những nước chủ nhà. Các công ty Trung Quốc đầu tư ra nước ngoài cũng có thói quen mang theo gần như mọi thứ, từ gói mì chống thấm nước đến giấy vệ sinh màu hồng của Trung Quốc. Không chỉ có người Trung Quốc trực tiếp lao động ở các dự án, mà người nhà của họ cũng góp phần. Trong vòng một vài năm, người nhà của các công nhân sẽ sang và dựng lên những hàng quán bán các loại hàng hóa Trung Quốc rẻ tiền, đe dọa sự sống còn của các doanh nghiệp địa phương. Những nhân công địa phương làm việc cho các dự án do Trung Quốc cấp ngân sách phàn nàn rằng giới chủ không để ý đến luật lao động địa phương về mức lương tối thiểu hay bảo vệ công đoàn. Trong vòng 3 năm qua, nhiều cuộc bạo động chống người Trung Quốc đã nổi lên khắp nơi từ Solomon Islands, Zambia đến Tonga và Lesotho. Căng thảng cũng đang sôi sủi ở Ấn Độ, nơi Trung Quốc có một số dự án hạ tầng lớn. Ngay cả những quan chức cấp cao cũng lên tiếng. Tại Việt Nam, kế hoạch trị giá 140 triệu USD giao Trung Quốc khai thác bauxite bị chỉ trích bởi chính anh hùng cách mạng, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, vì ông cho rằng nó sẽ “ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường tự nhiên và xã hội”.

Ăn cắp công nghệ của nước giàu

Theo một cuộc thăm dò ý kiến của FBI và bộ Thương Mại Hoa Kỳ, các công ty lớn của Hoa Kỳ cho biết Trung Quốc chính là mối đe doạ rò rĩ thông tin kỹ thuật lớn nhất (chiếm hơn 20%) so với tất cả các khu vực khác trên thế giới. Một báo cáo lên chính phủ Hoa Kỳ gần đây của công ty quốc phòng và hàng không vũ trụ Northrop Grumman mô tả gián điệp kinh tế Trung Quốc như một “đe dọa lớn nhất cho công nghệ của Hoa Kỳ”. Trong các báo cáo về gián điệp kinh tế hàng năm gửi lên Quốc hội của Cơ quan Phản gián Hoa Kỳ (NCIX), Trung Quốc và Nga luôn nằm trong danh sách những những nước tiến hành các vụ gián điệp kinh tế nhắm đến Hoa Kỳ nhiều nhất. “Trung Quốc và Nga nằm trong số những nước gây hấn nhất và tiến hành nhiều vụ tấn công gián điệp kinh tế nhất, như từ khi Cơ quan phản giá (CI) lần đầu tiên theo dõi có hệ thống các nỗ lực thu thập thông tin gián điệp kinh tế vào năm 1997”, báo cáo của NCIX năm 2006 viết.

Tháng 1-2010, nhà khổng lồ internet Google làm cả thế giới xôn xao khi công bố có nhiều vụ tấn công vào hệ thống dữ liệu của họ, xuất phát từ Trung Quốc, với mục tiêu ăn cắp những tài sản trí tuệ và các tài khoản email. Phát hiện này dẫn đến việc Google quyết định ngưng việc lọc dữ liệu tìm kiếm trên web theo yêu cầu của chính phủ Trung Quốc và chuyển hướng người dùng ở nước này sang một trang web không bị lọc ở Hồng Công. Tháng 2-2010, các chuyên gia vi tính của Cục An ninh Nội địa Hoa Kỳ (NSA) cho rằng các vụ tấn công nhắm vào Google nhiều khả năng xuất phát từ 2 trường đại học ở Trung Quốc, là trường Shanghai Jiao Tong University và Lanxiang Vocational School.

Tháng 12-2007, tờ The Times của Anh đưa tin chính phủ xứ sương mù công khai cáo buộc Trung Quốc thực hiện những vụ tấn công gián điệp được nhà nước hỗ trợ vào các lĩnh vực quan trọng của nền kinh tế nước Anh, bao gồm hệ thống máy vi tính của các ngân hàng và công ty tài chính lớn. Trong một động thái chưa từng có, Tổng giám đốc Cơ quan Phản gián Anh MI5 Jonathan Evans đã gửi thư cho 300 CEO và Giám đốc an ninh của các ngân hàng, các công ty kế toán và công ty luật trong nước để cảnh báo về những cuộc tấn công bằng internet xuất phát từ “các tổ chức nhà nước Trung Quốc”. Đó là lần đầu tiên Chính phủ Anh trực tiếp cáo buộc Trung Quốc liên quan đến các vụ tấn công gián điệp trên không gian ảo.

Năm 2009, một chuyên gia thuộc Cơ quan Phản gián Đức, Walter Opfermann cảnh báo Đức đang bị tấn công ngày một nhiều từ các chiến dịch gián điệp được nhà nước Trung Quốc hỗ trợ, gây thiệt hại hàng chục tỷ EUR mỗi năm. Opfermann cho biết Trung Quốc dùng rất nhiều cách thức để tiến hành tấn công gián điệp, từ những cách “truyền thống” như thuê điệp viên nằm vùng, nghe lén điện thoại, ăn cắp laptop, đến những cách thức hiện đại qua internet như dùng các phần mềm trojan và email. Mục tiêu của các vụ tấn công không chỉ là thông tin về công nghệ, mà bao gồm cả các kỹ thuật quản lý và chiến lược thị trường.

Dù cho đến nay chính phủ Trung Quốc một mực phủ nhận các cáo buộc họ liên quan đến các vụ gián điệp kinh tế, nhiều nhà sản xuất trên thế giới vẫn có cảm giác như nạn ăn cắp tài sản trí tuệ đã trở thành một thứ văn hoá được bảo trợ bởi chính nhà cầm quyền Bắc Kinh, hay ít ra là chính những cán bộ cao cấp trong chính quyền vì lợi ích cá nhân. Những người quan tâm đến công nghệ xe hơi của Trung Quốc đều không lạ với những vụ thưa kiện của hầu hết tất cả các nhà sản xuất xe hơi trên thế giới, cáo buộc nước này ăn cắp mẫu mã và thậm chí những thông số kỷ thuật. Chẳng hạn, có lần hãng GM hợp tác với Daewoo để mở một xưởng lắp ráp xe hơi ở Hàn Quốc. Chi nhánh này có hùn vốn với hãng Cherry của Trung Quốc. Điều bất ngờ là hãng Cherry cho ra lò mẫu xe QQ giống gần như đúc với mẫu xe SPARK mà GM-Daewoo định sẽ tung vào thị trường Trung Quốc, chỉ có điều Cherry hoàn thành xe QQ trước SPARK đến mấy tháng. Vụ kiện này cuối cùng được phía TQ yêu cầu thương lượng ngoài toà cho nên không ai biết họ phải đền cho GM bao nhiêu cả. Cho đến nay tất cả những vụ kiện khác của Fiat, Audi, Mercedes, Toyota, Honda và Volkswagen đều không đi đến đâu hoặc bị xử thua trên đất Trung Quốc.

Lập “tiền đồn” ở phương Tây

Cuộc khủng hoảng tài chính hiện đang diễn ra ở phương Tây đã mở ra cơ hội lớn cho các doanh nghiệp của Trung Quốc. Trung Quốc đã chinh phục hành tinh và bây giờ họ bước vào giai đoạn thứ hai: thâm nhập dần dần vào các thị trường phương Tây. Trong 5 năm qua, các nhà đầu tư Trung Quốc đã mua lại khoảng 20 lâu đài ở vùng rượu vang Bordeaux, Pháp. Các công ty may mặc Trung Quốc đã đặt cơ sở ở Tuscany để khai thác uy tín của thương hiệu quốc gia “Made in Italy”. Các tay triệu phú Trung Quốc đang săn tìm bất động sản cao cấp ở London và New York. Và những khuôn mặt phương Đông đã trở nên nổi bật trong các bức ảnh đám đông chen lấn mua hàng sale Giáng sinh trong các cửa hàng cao cấp của London. Một công ty thuộc sở hữu nhà nước Trung Quốc hiện đang điều hành cảng Piraeus ở Hy Lạp theo một hợp đồng thuê 35 năm. Ở Đức, Trung Quốc trở thành nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất, đẩy Hoa Kỳ rớt khỏi vị trí hàng đầu. Một quỹ nhà nước Trung Quốc đã mua hơn 8% Thames Water, và một tập đoàn quốc doanh của Trung Quốc cũng đang cố chen chân vào ngành công nghiệp năng lượng hạt nhân của Anh… Công ty hỗ trợ các doanh nghiệp Trung Quốc A Capital vừa công bố kết quả cuộc khảo sát cho thấy châu Âu là điểm đến hàng đầu của Trung Quốc thông qua các hoạt động mua bán và sáp nhập (M&A). Theo đó, trong năm 2012, các hoạt động M&A của Trung Quốc ở châu Âu tăng 21% lên 12,6 tỷ USD, chiếm 33% tổng đầu tư ước tính 37,8 tỷ USD trong lĩnh vực này. Các đối tác Trung Quốc tiến hành thâu tóm những lĩnh vực mà họ cảm thấy có lợi nhất song chủ yếu tập trung vào lĩnh vực công nghiệp và cơ sở hạ tầng thiết yếu.

Mới đây nhất, một thương vụ của Trung Quốc tại Grímsstaðir (Iceland) đã khiến cả thế giới phải chú ý, sau khi người Iceland phản đối thương vụ vì nghi ngờ Trung Quốc muốn lập “tiền đồn” quân sự trên đất của một thành viên NATO. Thương vụ là dự án mở một "khu du lịch" của nhà đầu tư bất động sản Hoàng Nộ Ba (vốn là cựu viên chức thuộc Bộ Tuyên truyền Trung Quốc). Là vùng đất "khỉ ho cò gáy", nơi quanh năm thời tiết khắc nghiệt đến mức dân địa phương chịu không nổi, nơi mà Ngoại trưởng Iceland Ôssur Skarphéðinsson nói rằng nó đìu hiu đến mức "bạn gần như nghe được tiếng ma quỷ nhảy múa trên tuyết". Nhưng Grímsstaðir lại được họ Hoàng "chấm" làm địa điểm mở khách sạn và sân golf. Thoạt đầu, sự có mặt lần đầu tiên của Hoàng Nộ Ba tại Iceland năm 2010 chưa gây chú ý. Trong chuyến tham quan đó, Hoàng Nộ Ba không đề cập đến làm ăn mà chỉ tỏ ra quan tâm đến… thi ca, khi tuyên bố sẽ tặng một triệu USD để thành lập Quỹ văn hóa Iceland-Trung Quốc. Không đầy 1 năm sau, Hoàng Nộ Ba lại xuất hiện, lần này, đột ngột đến Grímsstaðir, đề nghị mua khu đất của ông cụ chăn cừu Bragi Benediktsson 75 tuổi với giá 7 triệu USD! Cùng lúc, Công ty Trung Khôn của Hoàng Nộ Ba bắt đầu đệ trình Chính phủ Iceland giấy phép đầu tư khu "resort" trên tổng diện tích 25.899 ha, với nguồn vốn hỗ trợ khoảng 800 triệu USD từ Ngân hàng phát triển Trung Quốc. Điều đáng nghi ngờ nhất là Hoàng Nộ Ba không chỉ xây "sân golf" mà còn có kế hoạch dựng đường băng máy bay! Liệu có thể đây sẽ là tiền đồn của quân đội Trung Quốc? Một căn cứ "mini", một trạm nghe lén, một đồn bí mật quan sát mọi hoạt động của vùng Bắc Cực, đặt ngay trên đất của một thành viên NATO? Năm 2012, trước nhiều chỉ trích và nghi kị, Chính phủ Iceland quyết định bác bỏ dự án (Hoàng Nộ Ba vẫn chưa bỏ cuộc, khi đang tiếp tục vận động xin giấy phép thuê dài hạn).

Một số nhà quan sát tin rằng dự án ở Iceland là nỗ lực của Trung Quốc nhằm xây dựng một tiền đồn giúp họ tiến về Bắc Cực, nơi chiếm tới 30% trữ lượng khí thế giới chưa được khai thác, cùng 13% dầu hỏa; chưa kể nhiều loại khoáng chất như than, uranium, vàng, đồng, đất hiếm, đá quý… Giới quan sát ghi nhận những nỗ lực của Trung Quốc trong các năm qua nhằm “mua chuộc” các thành viên của Hội đồng Bắc Cực (AC) để có thể trở quan sát viên thường trực của tổ chức này trong cuộc bỏ phiếu vào ngày 15-5 tới. Từ lâu Trung Quốc đã “thèm muốn” tư cách này, để có thể danh chính ngôn thuận khai thác các quyền lợi kinh tế và địa chính trị từ Bắc Cực.

Hòn Rồng