Chiến tranh lương thực (Kỳ 3)

Kỳ 3: Kỷ nguyên chính trị lương thực

Từ cuộc khủng hoảng lương thực đầu năm 2008, nhiều nước trên thế giới bắt đầu triển khai những chính sách thắt chặt an ninh lương thực. Trong bối cảnh giá lương thực ngày càng cao, giới quan sát cho rằng thế giới đang bước vào kỷ nguyên khi an ninh lương thực đóng vai trò quan trọng trong quá trình hoạch định chính sách đối nội và đối ngoại của các chính phủ.

Kiềm chế xuất khẩu

Những dấu hiệu đầu tiên đến vào năm 2007, khi nông dân gặp khó khăn trong việc chạy theo nhu cầu ngũ cốc tăng nhanh trên toàn cầu. Giá ngũ cốc và đậu tương bắt đầu tăng, đến giữa năm 2008 đã tăng gấp 3 lần. Để ứng phó, nhiều nước xuất khẩu cố kiềm chế làn sóng tăng giá lương thực trong nước bằng những biện pháp kiềm chế xuất khẩu. Trong số những nước này có Nga và Argentina, 2 nước xuất khẩu lúa mì hàng đầu. Việt Nam, nước xuất khẩu gạo số 2 thế giới, cũng cấm xuất khẩu hoàn toàn trong nhiều tháng đầu năm 2008. Nhiều nước xuất khẩu nhỏ hơn cũng làm tương tự.

Việc nhiều nước hạn chế xuất khẩu ngũ cốc trong giai đoạn 2007-2008 đã khiến nhiều nước nhập khẩu rơi vào tình cảnh hoang mang. Họ không còn thể dựa vào thị trường để đáp ứng nhu cầu ngũ cốc của nước mình. Vì vậy, một số nước bắt đầu tiến hành bước đi mới là cố đàm phán thỏa thuận cung cấp ngũ cốc dài hạn từ các nước xuất khẩu. Chẳng hạn, Philippines đàm phán một thỏa thuận cung cấp 1,5 triệu tấn gạo mỗi năm trong vòng 3 năm với Việt Nam. Một phái đoàn của Yemen đã lặn lội đến Australia với mục đích tương tự, nhưng không được như ý. Trên thị trường, các nhà xuất khẩu rất miễn cưỡng với các hợp đồng dài hạn.

Thôn tính đất ngoại quốc

Năm 2008, nỗi lo không thể mua được ngũ cốc từ thị trường cũng khiến nhiều nước giàu có, dẫn đầu là Saudi Arabia, Hàn Quốc và Trung Quốc đã tiến hành chiến lược bất thường là mua hoặc thuê đất dài hạn ở các nước khác để có thể tự mình trồng trọt. Hầu hết các hoạt động này diễn ra ở châu Phi, nơi một số chính phủ cho thuê đất nông nghiệp dài hạn với giá chưa tới 1 USD/mẫu Anh (khoảng 0,4 hécta). Trong số những “đích ngắm” hàng đầu có Ethiopia và Sudan, những nước có hàng triệu người vẫn phải sống nhờ vào lương thực trợ cấp từ Chương trình Lương thực thế giới của LHQ. Chính phủ những nơi đó sẵn lòng bán đất cho nước ngoài trong khi dân chúng của họ bị đói là câu chuyện buồn.

Đến cuối năm 2009, hàng trăm vụ thôn tính đất đai đã diễn ra, một số trong đó vượt con số 1 triệu mẫu Anh. Một phân tích của Ngân hàng Thế giới năm 2010 cho biết có tổng cộng gần 140 triệu mẫu Anh đất nông nghiệp đã bị bán hoặc cho thuê trong các chương trình thôn tính đất nông nghiệp bên ngoài lãnh thổ này. Con số này lớn hơn diện tích trồng bắp và lúa mì ở Hoa Kỳ cộng lại. Những vụ thôn tính như vậy cũng thường liên quan đến nguồn nước, tức cũng ảnh hưởng đến nguồn nước ngầm và trên mặt đất tại tại các nước bán/cho thuê đất và những nước ở hạ lưu các con sông chung. Chẳng hạn, lượng nước dùng để tưới cho các cánh đồng bắp tại Ethiopia hay Sudan ở thượng nguồn sông Nile sẽ không thể xuôi dòng xuống Ai Cập, làm tăng thêm sự phức tạp của chính trị nước ở sông Nile thông qua việc kéo thêm nhiều nước mới vào bàn đàm phán của Ai Cập.

Tiềm năng xung đột – không chỉ do nguồn nước – khá cao. Nhiều vụ thôn tính đất diễn ra trong bí mật, và trong hầu hết trường hợp, diện tích đất trong thỏa thuận trước đó thuộc về người dân. Thường những nông dân địa phương đã canh tác trên đất đó và chưa hề được cảnh báo hay thậm chí là thông báo gì về các thỏa thuận. Vì quyền sở hữu đất đai hợp pháp thường không tồn tại ở các nước đang phát triển, những người dân bị mất đất hầu như không thể kiện ra tòa. Nhà báo John Vidal viết trên tờ Người Quan Sát của Anh về một vụ bán đất cho ngoại quốc tại Gambella, Ethopia: “Các công ty nước ngoài đang đổ xô đến và xua đuổi người dân ra khỏi những mảnh đất họ đã sử dụng trong hàng thế kỷ. Không hề có cảnh báo. Các thương vụ tiến hành trong bí mật. Điều duy nhất dân địa phương thấy là người ta đổ đến với rất nhiều máy cày và xâm chiếm đất đai của họ”.

Quỹ đầu tư lương thực quốc gia

Thái độ thù nghịch của dân địa phương đối với các vụ thôn tính đất đai như vậy là một qui luật, không phải cá biệt. Năm 2007, khi giá lương thực bắt đầu tăng, Trung Quốc ký một thỏa thuận với Philippines thuê 2,5 triệu mẫu Anh đất nông nghiệp để trồng trọt. Một khi tin tức về điều này bị rò rỉ, công chúng phẫn nộ, buộc chính quyền Manila phải hủy thỏa thuận. Diễn biến tương tự cũng xảy ra ở Madagascar, nơi công ty Hàn Quốc Daewoo Logistics theo đuổi quyền khai thác hơn 3 triệu mẫu đất. Khi việc bại lộ, một làn sóng bạo động chính trị nổ ra lật đổ cả chính quyền và hủy luôn thỏa thuận. Giới phân tích cho rằng việc xâm chiếm đất đai của người dân là một trong những hành vi tiềm ẩn nhiều rủi ro nhất.

Trước sự thật đó, Hàn Quốc đi tiên phong trong một phương cách khác. Tháng 1-2011, nước nhập khẩu 70% nhu cầu ngũ cốc này tuyên bố thành lập một quỹ vốn chuyên dùng để thâu gom ngũ cốc. Với một văn phòng ban đầu ở Chicago, quỹ này lên kế hoạch vượt qua các công ty giao dịch quốc tế lớn trong việc mua ngũ cốc trực tiếp từ nông dân Hoa Kỳ. Khi tạo được thanh thế, quỹ Hàn Quốc sẽ tiến hành ký những hợp đồng nhiều năm với nông dân, bảo đảm có thể mua ngũ cốc với một giá cứng.

Bước đi này của Hàn Quốc chắc chắn sẽ khiến các nước nhập khẩu khác không ngồi yên, theo giới quan sát. Thị trường sẽ nhanh chóng có sự tham gia của Trung Quốc, Nhật Bản, Saudi Arabia và các nhà nhập khẩu hàng đầu khác. Dù trọng tâm ban đầu của Hàn Quốc đặt ở Hoa Kỳ, họ có thể phát triển rộng sang Canada, Australia, Argentina và các nước xuất khẩu lớn khác. Trung Quốc cũng đang chuẩn bị xâm nhập vào thị trường Hoa Kỳ như một nhà nhập khẩu ngũ cốc tiềm năng khổng lồ, với số người tiêu thụ đang tiến đến con số 1,4 tỷ.