Chiến tranh lương thực
Văn Cường
Từ Trung Đông sang Madagascar, giá lương thực leo thang làm bùng phát
xu hướng giành giật đất nông nghiệp ở nước ngoài và làn sóng phản
đối các nhà độc tài. Trong một bài viết trên tạp chí Chính sách
Ngoại giao, Lester Brown - chuyên gia hàng đầu về sinh thái học chính trị và
là người sáng lập Viện Chính sách Trái đất (Earth Policy Institute), cho rằng
loài người đang bước vào cuộc chiến tranh lương thực ở thế kỷ 21.
Kỳ 1: Mặt hàng luôn tăng
giá
Ngay từ đầu năm 2001, chỉ số giá lương thực của Liên hiệp quốc
(UNFPI) đã phá mọi kỷ lục trước đó để chạm mức cao nhất mọi thời
đại. Tính tới tháng 3, chỉ số này tăng 8 tháng liên tiếp. Trong khi đó,
những nguyên nhân tự nhiên và nhân tạo khiến giá lương thực ngày một
cao hơn và “không thể hạ” trong dài hạn, theo nhận định của giới
chuyên môn.
Giá ngũ cốc tăng gấp đôi kể từ đầu năm 2007 do 2 nhân tố chính:
nhu cầu tăng cao trong khi việc gia tăng sản lượng ngày một khó khăn. Mỗi
ngày, trên bàn ăn thế giới có thêm 219.000 người, trong đó hầu hết ở
các nước đang phát triển. Dân số thế giới hiện nay cao gần gấp đôi so
với những năm 1970 và với mức tăng bình quân 80 triệu người/năm (tương
đương dân số Việt Nam), dân số toàn cầu sẽ đạt 9 tỷ người vào giữa
thế kỷ này.
Ngoài ra, nhờ mức sống được nâng cao ở các nước đang phát triển như
Trung Quốc, Ấn Độ, khoảng 3 tỷ người ngày càng tiêu thụ nhiều thịt, sữa, trứng…
mà sự sản xuất cần nhiều ngũ cốc. Để thấy rõ vấn đề chuyển đổi cơ cấu
bữa ăn quan trọng như thế nào, có thể lấy điển hình bình quân 1
người ở Hoa Kỳ tiêu thụ lượng ngũ cốc gấp 4 lần một người ở Ấn Độ,
nơi người dân ăn ít thịt sữa hơn trong khẩu phần ăn hàng ngày. Như
vậy, nếu bữa ăn của 3 tỷ người tại các nước đang phát triển chuyển
đổi sang hoàn toàn giống với bữa ăn tại các nước phát triển, nhu
cầu ngũ cốc thế giới sẽ tăng lên tương đương khi dân số có thêm 9 tỷ
người!
Thay đổi khí hậu
Một nguyên nhân quan trọng khiến sản lượng nông nghiệp thế giới
ngày càng giảm là sự nóng dần lên của trái đất. Các nhà khoa học
ước tính cứ trái đất tăng thêm 1 độ C, sản lượng ngũ cốc trên thế
giới sẽ giảm đi 10%. Điều này có thể thấy rõ trong đợt nắng nóng ở
Nga năm 2010, khi sản lượng ngũ cốc ở nước này giảm tới 40%.
Và khi nhiệt độ tăng lên, lượng nước ngầm ngày càng giảm do nông
dân dùng máy bơm ồ ạt để tưới tiêu, tạo ra bong bóng lương thực có
thể vỡ bất cứ lúc nào khi các nguồn nước ngầm cạn kiệt. Saudi
Arabia là một điển hình. Nhờ máy bơm, nền nông nghiệp nước này đạt
đến mức có thể tự cung tự cấp trong 20 năm qua. Nhưng nay, sản lượng
ngũ cốc ở đó đang “sụp đổ” do các mạch nước ngầm đã bị khai thác
quá mức và cạn kiệt. Nhưng Saudi Arabia chỉ là 1 trong số 18 nước đang
dựa trên bong bóng lương thực. Hiện nay, một nửa cư dân thế giới sống ở những
vùng có lượng nước ngầm giảm nhanh do bị bơm thái quá: Trung Đông, Ấn Độ, Trung
Quốc… Ước tính của Ngân hàng Thế giới (WB) cho biết tại Ấn Độ có tới
175 triệu người đang dùng lương thực dựa trên bơm thái quá, trong khi
con số này tại Trung Quốc là 130 triệu người. Một khi các khu vực này
cạn kiệt nước ngầm, ngành nông nghiệp thế giới phải thình lình đáp
ứng thêm nhu cầu của một số người cực lớn.
Trái đất nóng lên còn khiến lượng băng hà trên trái đất giảm dần,
qua đó giảm thiểu nguồn nước ngọt. Tình hình đặc biệt nghiêm trọng
tại Himalaya và cao nguyên Tây Tạng. Lượng băng hà ngày càng giảm tại
các nơi đó khiến những con sông lớn của châu Á như sông Hằng (Ấn Độ),
Indus Indus (Pakistan), Cửu Long (Việt Nam), Dương Tử, Hoàng Hà (Trung Quốc)…
ngày càng thiếu nước để cung cấp cho nông nghiệp. Ngược lại, do băng tan ở
Greenland và Nam Cực cộng với việc các đại dương nở ra vì khí hậu nóng lên, mực
nước biển có thể dâng cao đến 1,8m trong thế kỷ này, khiến hơn 20 châu thổ ở
châu Á (trong đó có châu thổ sông Hồng và sông Cửu Long) sẽ bị ngập một phần
hoặc toàn bộ.
Lỗi của con người
Ngoài các yếu tố tự nhiên, con người còn khiến bữa ăn của họ
ngày càng lâm nguy do những xu hướng quản lý và sử dụng đất đai, nông
sản không đúng đắn. Quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa nhanh
chóng trên toàn cầu làm giảm nhanh diện tích đất nông nghiệp trên thế
giới. Việc phát triển đô thị, làm xa lộ và bãi đậu xe cũng như việc xây dựng
các khu công nghiệp chiếm rất nhiều đất.
Quản lý yếu kém khiến đất đai trên thế giới ngày một thoái hóa.
1/3 đất đai canh tác ngày càng ít phì nhiêu. Hai vùng bão bụi (duststorm) mênh
mông đang được hình thành, một trải dài từ Tây và Bắc Trung Quốc sang Tây
Mông Cổ và Trung Á, và một xuyên suốt Trung Phi. Ở miền Bắc Trung Quốc, khoảng
24.000 làng đã bị bỏ hoang hay giảm dân do đất canh tác bị chăn nuôi quá mức
tàn phá hoặc bị cát xâm lấn. Wang Tao, một học giả hàng đầu về sa mạc
hóa ở Trung Quốc, cho biết mỗi năm có tới 1.400 dặm vuông (khoảng
362.598 hecta) đất đai ở miền Bắc Trung Quốc biến thành sa mạc. Ở Mông
Cổ và Lesotho, sản lượng ngũ cốc giảm tới ½ chỉ trong vòng vài thập
niên. Triều Tiên và Haiti cũng chịu tình trạng thoái hóa đất nặng
nề, cả 2 nước này có thể rơi vào nạn đói nếu không được viện trợ
từ bên ngoài.
Bên cạnh việc khí hậu khiến cung khó lòng vượt cầu, ở những nền
nông nghiệp tiên tiến, với các kỹ thuật tối ưu, người ta đã khai thác
đất canh tác đến mức độ tối đa đến nỗi không thể tăng thêm sản
lượng. Trong 10 năm qua, năng suất nông nghiệp ở các nước tiên tiến như Nhật
Bản, Hoa Kỳ, Pháp, Anh, Đức… đơn giản là dẫm chân tại chỗ.
Lương thực hay dầu mỏ?
Ngoài ra, lượng lương thực trên thế giới còn giảm mạnh do xu hướng
dùng lương thực để chế biến nhiên liệu. Chẳng hạn tại Hoa Kỳ, trong số
400 triệu tấn ngũ cốc thu hoạch được, người ta dùng tới 126 triệu
tấn ngũ cốc để nấu ethanol.Trước đó 10 năm (năm 2000), con số này chỉ
là 16 triệu tấn. Ước tính với 126 triệu tấn ngũ cốc, người ta có
thể đáp ứng nhu cầu của hơn 350 triệu người trong một năm. Với lượng
lớn lương thực bị biến thành nhiên liệu như hiện nay, giới chuyên môn
tin rằng giá lương thực nay gắn với giá dầu mỏ. Nếu giá dầu thô tăng
tới 150 USD/thùng, giá ngũ cốc cũng tăng theo tương ứng. Và Hoa Kỳ
không phải là hiện tượng riêng lẻ. Brazil, nước dùng mía đường để
nấu ethanol, xếp thứ 2 về sản lượng ethanol trên thế giới, chỉ sau Hoa
Kỳ. Trong khi đó, mục tiêu của các nước thuộc Liên minh châu Âu (EU) là
tăng nhiên liệu thay thế lên đáp ứng 10% nhu cầu năng lượng vào năm
2020.
Một điểm đáng lo ngại khác là thế giới hiện nay đang mất dần
khả năng giảm nhẹ tác động của tình trạng thiếu hụt lương thực.
Trong những đợt sốt giá lương thực của thế kỷ trước, Hoa Kỳ - nước
sản xuất ngũ cốc lớn nhất thế giới – dễ dàng ngăn chặn thảm họa
cho thế giới. Chẳng hạn, khi Ấn Độ bị mất mùa vào năm 1965, Hoa Kỳ cho
chở 1/5 sản lượng lúa mì năm đó sang Ấn Độ, ngăn chặn nạn đói một
cách hiệu quả. Nhưng nay Hoa Kỳ không còn khả năng đó, và trên thế
giới cũng chẳng có nước nào làm được điều tương tự nữa.
No comments:
Post a Comment